Kimya sektörü yalnızca kendi üretim gücüyle değil, beslediği onlarca sanayi koluyla ekonominin stratejik omurgasını oluşturuyor. Türkiye, küresel ihracattaki payını istikrarlı biçimde artırırken; Ar-Ge, teknoloji merkezleri ve ihracat odaklı politikalar sektörün rekabet gücünü yeni bir aşamaya taşıyor.
Kimya sektörü oldukça geniş bir ürün yelpazesine sahiptir. Sektör; mineral yakıtlar/yağlar, inorganik kimyasallar, organik kimyasallar, eczacılık, gübre, boya, macun, vernik, parfümeri ve kozmetik, sabun, albüminoid madde, muhtelif kimyasallar, plastik ve plastikten mamul eşya ve kauçuk ve kauçuktan eşya ürünlerini kapsamaktadır.
Kimya sanayi, pek çok sektöre ara mal ve hammadde temin eden bir sanayi dalı olarak gerek üretim gerekse de dış ticarette önemli bir role sahiptir. Kimya sektöründen hammadde kullanılmaksızın üretilen çok az sayıda ürün bulunmaktadır. Bu kapsamda; tarım ilaçları, sentetik gübreler, veteriner ilaçları, sentetik elyaflar, sabun, deterjan, temizleyiciler, plastik ham maddeleri, beşerî ilaç sanayi, kozmetik sanayi, boya, yardımcı maddeler, deri, tekstil, inşaat (boru, levha, kapı, pencere vb.) yapıştırıcı, derz, dolgu maddeleri, izolasyon malzemeleri, fotoğraf malzemeleri, barut ve patlayıcılar gibi birçok sanayi alanına nihai ve ara ürün sağlamaktadır.
Kimya sektörü yalnızca büyük bir üretim alanını ifade etmekle kalmamakta, aynı zamanda pek çok imalat sanayinin gelişimine katkı sağlayan ve üretim zincirinin merkezinde yer alan stratejik bir sektör olma özelliği taşımaktadır.
Dünya üzerinde üretilen kimyasal ürünlerin yüzde 80'inden fazlası diğer sektörlerde ara mal veya ham madde olarak değerlendirilmekte olup imal edilen ürünlerin yüzde 95’i kimyevi madde ve mamullerini ihtiva etmektedir. Doğrudan ve dolaylı etkileriyle küresel ekonomiye yaklaşık 5,7 trilyon dolarlık katkı sağlamaktadır. Kimya sektörü dünya üzerinde yaklaşık 120 milyon kişiye istihdam oluşturmaktadır. Dünya genelinde yıllık bazda 2.000 yeni kimyevi madde ticarileştirilmektedir.
DÜNYADA KİMYA SEKTÖRÜ
Küresel kimya sektöründe nanoteknoloji, biyokimya, katalizatör, genetik, organik kimya ve polimer kimyası alanlarında yapılan son çalışmalar pozitif etkisini göstermeye başlamıştır.
Avrupa, kimyasal ürünler için geniş bir pazar olmaya devam ederken, Çin başta olmak üzere Asya ülkeleri oldukça güçlü bir büyüme kaydetmektedir.
Avrupa'nın en büyük gücü etkili ulaşım altyapısının ve hizmetlerinin bulunması ve katma değeri yüksek ve ileri teknoloji kimyasal ürün üretiminde çok önde olmasıdır. Bununla birlikte, yüksek vasıflı işgücüne sahip olan Avrupa kimya endüstrisi, kimyasalların üretiminde ve kullanımında yüksek çevre ve güvenlik standartlarına sahiptir. Ayrıca, Avrupa güçlü tarihsel kökenleri olan güçlü kimya şirketlerinden oluşan bir yapıya sahiptir.
Öte yandan, kimyasal ürün satışlarında ve kimyasal ürün ihracatında son 10 yılda çok büyük bir atak gerçekleştiren Çin ve diğer Asya ülkeleri, bazı noktalarda Avrupa’nın önüne geçmiş durumdadır.
DÜNYA TİCARETİ
Dünyadaki kimyasal madde dış ticaretinin coğrafi dağılımına bakıldığı zaman AB’nin halen en büyük dış ticaret hacmine sahip olduğu ve ayrıca Asya ülkeleri, Kuzey Amerika ve Körfez Ülkelerinin de ihracatta önde geldiği görülmektedir. Diğer taraftan, Trademap verilerine göre, 2025 yılında dünya kimya ihracatının ilk 3 sırasında ABD (yüzde 10,5), Çin (yüzde 7) ve Almanya (yüzde 6) yer almaktadır.
2025 yılı itibarıyla kimya sektörü ihracatının en büyük payını yüzde 43,7 ile mineral yakıt ve yağlar oluştururken, bu alt sektörü yüzde 15,8 ile ilaç sektörü ve yüzde 12 ile plastik sektörü izlemektedir.
Son yıllarda ülkemizde yapılan kimya yatırımlarının da etkisiyle küresel kimya ürünleri ihracatından aldığı payı istikrarlı bir şekilde artıran ülkemiz, International Trade Center (TRADEMAP) istatistiklerine göre 2018 yılındaki küresel kimya ürünleri ihracatından aldığı binde 4’lük payı 2025 yılında binde 7 seviyesine yükseltmeyi başardı.
TÜRKİYE’DE KİMYA SEKTÖRÜ
Türk kimya endüstrisi, ağırlıklı olarak petrokimya, sabun, deterjan, gübre, ilaç, boya-vernik, sentetik elyaf, soda gibi çeşitli kimyasal hammadde ve tüketim ürünlerinin üretiminin gerçekleştirildiği tesislerden oluşmaktadır. Sektörde faaliyet gösteren firmalar ölçek ve sermaye kaynakları açısından farklılık göstermektedir. Sektörde faaliyet gösteren firmaların önemli bir kısmı küçük ve orta ölçekli işletmelerden oluşmakla birlikte, büyük ölçekli firmalar ile çok uluslu şirketler de faaliyet göstermektedir.
Kimya sanayi, lojistik önemi açısından çoğunlukla ülkenin kıyı bölgelerinde lokalize olmuştur. Petrol ve petrol ürünleri, deterjan, sabun, ilaç kimyasalları, boya gibi ürünleri üreten kimya firmalarının çoğu Marmara Bölgesinin üç büyük sanayi ili olan İstanbul, Kocaeli ve Sakarya’da, Ege Bölgesinde İzmir’de yerleşim gösterirken, gübre ve petrol ürünleri firmalarının çoğu Akdeniz Bölgesi’nde toplanmıştır. Ayrıca Akdeniz Bölgesi’nde ana ham maddelerden olan soda, bikromat gibi önemli üretim merkezleri de bulunmaktadır.
Kimya sektöründe yaklaşık 2.600 kimyasal madde ve müstahzarları üretilmekte ve bu üretimlerde kullanılan yöntem ve teknolojilerin bir kısmı küresel rekabete ayak uydurabilecek seviyededir. Ancak, plastik sektöründe plastik hammaddede yerli üretimin yetersiz oluşu, deterjan, temizlik ürünleri, sabun, tabii kauçuk gibi sektörlerde hammadde açısından dışa bağımlı olunması sektörün gelişimi için önemli bir engeldir.
Başta kimya sektörü olmak üzere farklı sektörler tarafından ihtiyaç duyulan test ve analizlerin yurt dışındaki akredite laboratuvarlarda veya yurt içinde TSE, TÜBİTAK ve üniversitelerde yapıldığı, kimya sektörü özelinde ihtiyaç olan test ve analizlerin gerçekleştirilebileceği, sektörün AR-GE çalışmalarına destek olabilecek, üniversite-sanayi iş birliğini de geliştirecek “Kimya Araştırma Teknoloji ve İnovasyon Merkezi (KATİM) AŞ” 2023 yılında kurulmuştur. KATİM tarafından 2024 yılından itibaren işletilen Kimya Teknoloji Merkezi (KTM), Gebze’de yerleşik Bilişim Vadisi’nde, 4 katlı bir binada, yaklaşık 4.000 metrekarelik alanda hizmet vermektedir. İhtiyaç analizi doğrultusunda, 4 odak sektör olan boya, kauçuk, kozmetik ve plastik sektörlerinde rutin testler, AR-GE analizleri ve eğitim/danışmanlık konularında faaliyet gösterildiği, bununla birlikte, otomotiv, beyaz eşya, savunma sanayi ve mobilya sektörlerine de hizmet verilmesi öngörülmektedir. Merkez laboratuvarlarında toplam 209 farklı test ve analizin yapılması ve bu testlerden 100 tanesinin akredite olmasının hedeflendiği, yurt dışında yapılan 39 testin KTM sayesinde milli imkanlar ile yapılabilmektedir.
KTM binasında Kimyasal Analiz Laboratuvarı, Fiziksel ve Mekanik Analiz Laboratuvarı, Enstrümantal Analiz Laboratuvarı, Mikrobiyoloji ve Moleküler Biyoloji Laboratuvarı ve Rezerv Laboratuvarları yer almaktadır. Özellikle Rezerv Laboratuvarlarında, bünyelerinde yeterli çalışma alanı bulunmayan firmalara gerek cihaz anlamında donanıma kolaylıkla erişim, gerekse fiziksel laboratuvar ortamlarının değerlendirilmesi çerçevesinde altyapı desteği verilebilmesi mümkündür.
29 Ağustos 2019 tarihinde açıklanan İhracat Ana Planı ile birlikte kimya sektörü beş hedef sektörden biri olarak belirlenmiştir. Kimya sektöründe dünya ihracatındaki payımızın yüzde 1’in üzerine çıkarılması hedeflenmektedir. Hedef ülke-hedef sektör yaklaşımı doğrultusunda, ihracata yönelik devlet desteklerinde hedef ülke ve hedef sektörlere yönelik desteklerde verilen destek oranında artışa gidilebilmektedir.
2025 yılı itibarıyla kimya sektörü ihracatımızda en büyük payı yüzde 34 ile mineral yakıt ve yağlar oluştururken, bu alt sektörü yüzde 18 ile plastikten mamul eşya ve yüzde 9 ile inorganik kimyasallar izlemektedir. 2025 yılı kimya ihracatımızın ilk 3 sırasında İngiltere (yüzde 5,3), Yunanistan (yüzde 5,1) ve Hollanda (yüzde 4,4) yer almaktadır.
2025 yılı itibarıyla kimya sektörü ithalatımızda en büyük payı yüzde 31 ile mineral yakıt ve yağlar oluştururken, bu alt sektörü yüzde 18 ile plastik hammadde ve yüzde 12,9 ile organik kimyasallar izlemektedir.
BURSA KİMYA SEKTÖRÜ
Türkiye İhracatçılar Meclisi’nin aylık olarak iller bazında yayınlamış olduğu sektör raporlarına göre, Bursa Kimyevi Maddeler ve Mamulleri ithalat rakamları aylık bazda Tablo 5’te gösterilmektedir. Bursa Kimyevi Maddeler ve Mamulleri ihracatında 2022 yılında yaklaşık 719 milyon dolarlık ihracat performansı gösterirken 2023 yılında bu rakam 660 milyon dolara gerilemiştir. 2024 yılında ise söz konusu sektörde ihracat rakamı 861 milyon doların üzerine çıkmıştır. 2025 yılında 1 milyar dolar seviyesine yaklaşan kimya ihracatı, bu yılın ilk yarısında toplam 410 milyon dolar seviyesinde gerçekleşmiştir.
